Leonardo DaVinci suyu “doğanın itici gücü” olarak nitelendirdi. Ancak, bugün, deniz yaşamı ekosistemimiz kritik bir dengede duruyor ve sürekli ve artan bir tehdit altında. Bu kadar çok soruna neden olan şey nedir? Sorun neden bu kadar acil ve durumu düzeltmek için ne gibi önlemler alabiliriz?

Abdul Latif Jameel Başkan Vekili ve Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Fady Jameel‘in kaleminden

Okyanuslarımız, 362 milyon kilometrekarelik şaşırtıcı büyüklükte bir alanı kapsayarak gezegenin %70’ini oluşturuyor ve Dünya oksijeninin yarısından fazlasını sağlıyor[1].[2]. Yazılı en eski kaynaklara göre, okyanuslar Doğu’dan Batı’ya ülkeler arasındaki ticareti mümkün kıldı, kaşiflerin yeni kıtaları keşfetmesine yol açtı ve gıda beslemesinin birincil kaynağı oldu. Deniz bugün de birçok kıyı topluluğunun ekonomik dayanak noktası olmaya ve deniz yaşamı, özellikle daha az gelişmiş ülkelerde, sağlıklı bir diyet için temel besinleri sağlamaya devam ediyor[3].

The Health Benefits Of Eating Fish
Resim altı yazısı: Balık sağlık açısından önemli yararlar sağlar ve önemli bir protein ve mikro besin kaynağıdır.

Ancak okyanuslarımız ve deniz yaşamımız tehdit altında. Su sıcaklıkları geçen yüzyılda yaklaşık 0,1 santigrat derece arttı[4]. İlk bakışta, bu rakam önemli görünmeyebilir, ancak okyanusun deniz yaşamının çeşitliliği üzerinde büyük bir etkisi var. Binlerce su türüne ev ve koruma sağlayan mercan kayalıkları[5]yükselen deniz sıcaklıkları resifleri canlı tutan algleri de öldürdüğü için de tehdit altında[6].

Sorun, tatlı su sistemlerimizin biyolojik çeşitliliğine kadar uzanıyor. Dünya Doğayı Koruma Vakfı’na (WWF) göre, nehirlerimiz, göllerimiz ve tatlı su sulak alanlarımız, tüm deniz türlerinin %10’unu içerir ve okyanuslar veya karaya göre kilometrekare başına daha fazla çeşitlilik gösterir[7]. Ancak kirlilik, insan yapımı barajlar, aşırı avlanma ve kum madenciliği gibi insan müdahaleleri, çeşitliliklerini ve bolluk oranlarını baltalıyor.

Yükselen deniz seviyeleri

BM’nin Hükümetler Arası İklim Değişikliği Paneli (IPCC), düşük veya yüksek emisyon senaryolarında su sıcaklıklarının sırayla 0,40 ile 0,63 derece arasında artabileceğini tahmin etmektedir[8]. Bilimsel açıdan, soğuk su daha fazla karbondioksit (CO2) emebilir. Okyanuslar ısındıkça daha az CO2 tutar – bu da daha fazla gazın atmosferde kaldığı anlamına gelir[9].

Aynı ilke, su hacmindeki artıştan kaynaklanan yükselen deniz seviyelerimiz için de geçerlidir. Bu sıcaklık güdümlü termal genleşme, kutup buzullarının erimesinden kaynaklanan ilave hacim hesaba katılmadan bile küresel deniz suyu hacmini arttırır ve bu da deniz seviyelerinin daha da yükselmesine neden olur. Ve sorun hız kazanıyor. Deniz seviyelerinin 1900’den bu yana 13-20 santimetre yükseldiği düşünülmektedir. 2100 yılına kadar, 30 santimetre ile 1 metre arasında yükselme beklenmektedir[10].

Artan kıyı sel baskınları ile yükselen deniz seviyelerinin etkilerini zaten görüyoruz[11]. Dünya genelinde kıyı bölgelerinde yaşayan 300 milyon insanın, karbon emisyonları önemli ölçüde azalmadıkça ve kıyı savunmaları güçlendirilmedikçe, 2050 yılına kadar yılda en az bir kez su baskınına maruz kalacağı tahmin edilmektedir[12].

İklim Merkezi‘nin burada etkileşimli bir topolojik harita modeli var: https://coastal.climatecentral.org/map – bu harita, risk altındaki alanları anlamaya ve ölçmeye çalışmak için hakemli bilimsel verilere dayanmakta.

People at risk of annual flooding by 2050

Kıyı alanlarımızın korunması, mercan resiflerinin tükenmesiyle de tehdit altında[13]. Yüz milyonlarca insan temel beslenme, geçim kaynakları, hayatı tehdit eden fırtınalardan korunma ve önemli ekonomik fırsatlar için mercan resiflerine güveniyor. Resifler, deniz gıda tedarik zincirinde temel bir bağlantı. WWF verilerine göre, mercan kayalıkları okyanus alanının sadece %0,1’ini kaplamasına rağmen, gezegendeki tüm deniz türlerinin %25’ini desteklemekte. Aslında, mercan resifleriyle ilişkili yaşam çeşitliliği, Amazon veya Yeni Gine’nin tropikal ormanlarının yaşamına rakip olabilecek nitelikte[14].

Dünyanın en büyük mercan kayalığı sistemi olan Avustralya sahillerindeki Büyük Bariyer Resifi, 2.900’den fazla bireysel resif ve 2.300 kilometreyi aşan 900 adadan oluşmaktadır. Dünyadaki binlerce resif sisteminin birçoğu gibi, bu da ciddi bir tehlike altında. Boston Consulting Group (BCG), hızlı bir eyleme geçilmediği takdirde, 2050 yılına kadar okyanuslarımızın mercan resiflerinin ortadan kalkabileceğini tahmin ediyor[15].

Kıyılarda yaşayan kara canlıları için, yükselen deniz seviyeleri, çevredeki tatlı su alanlarının daha tuzlu hale gelmesi anlamına gelir ve kaplumbağalar ve deniz kuşları gibi türlerin hayatını tehlikeye atar[16]. Bunun ayrıca insan tüketimi için tatlı su mevcudiyeti üzerinde önemli bir etkisi vardır.

Balıkçılığın yarattığı sorun

Deniz yaşamı, doğal yaşam alanlarından daha soğuk sulara doğru göç ettikçe, artan deniz sıcaklıklarının balıkçılık endüstrisi üzerinde de etkisi belirginleşmekte. Bu, balıkçılık filolarının avlanmayı güvence altına almak adına daha fazla mesafe kat etmesi, daha fazla zaman ve para harcaması ve bunun sonucunda daha fazla enerji kullanması, okyanusa ve atmosfere daha fazla yakıt ve karbon pompalaması anlamına gelir. Bunlardan bazıları, balık avlamayı daha etkili hale getirmek için iklim verilerine başvurdu. Diğerleri ise (kontrollü koşullar altında deniz yaşamı yetiştirmek anlamına gelen) ‘su ürünleri yetiştiriciliği’ veya ‘su çiftçiliği’ veya (balıkların yumurtadan çıkarıldığı ve bakımının yapıldığı, daha sonra doğal sulara salındığı) balık kuluçkahanelerine yönelmekte[17].

Balık stoklarımızın %90’ının, maksimum kapasite üzerinde avlanarak veya aşırı avlanarak tehdit altında olması durumu daha da kötüleştiriyor[18]. Morina, kılıç balığı ve köpekbalıkları, hayatta kalma tehlikesi olan türlerin sadece bir kaç örnek. Balıkçı trolleri, büyük miktarlarda balığın yakalandığı ve daha sonra önemli miktarlarda atıldığı ‘deniz tabanı tarama’ yaklaşımları konusunda özel bir inceleme altına alınmıştır. Balıkçı tekneleri ayrıca deniz ekosistemlerine de deniz biyoloğu Silvia Earle’ın ‘buldozer’ yaklaşımı olarak adlandırdığı şekilde zarar veriyor. Kendisi, balıkçılık faaliyetlerimizin “gerçek maliyeti” konusunda daha bilinçli olmamız ve daha iyi kararlar almamız gerektiğini öne sürüyor[19].

 Deniz Yönetim Konseyi sürdürülebilir bir balıkçılık modeli ve balıkçılık tesislerinin izlemesi gereken, bilime dayalı bir ölçüm standardı geliştirdi. Sürdürülebilir balıkçılık için üç önlem önerilmektedir:

  1. Süresiz olarak devam edebilen ve balık popülasyonunu üretken ve sağlıklı tutabilecek düzeyde balık avlama.
  2. Çevresel etkilerini azaltmak ve ekosistemdeki diğer türlerin ve habitatların sağlığını korumak için balıkçılık faaliyetlerini yönetme.
  3. Balıkçılık tesisleri, faaliyetlerini ilgili yasalara uyacak ve değişen çevresel koşullara uyum sağlayabilecek şekilde yönetmelidir.

Plastik salgını

İklim değişikliğinin etkileri yeterli değilmiş gibi, deniz ekosistemine karşı benzeri görülmemiş bir başka tehdit, okyanuslarımızda ortaya çıkan, dünyamızda toplam 150 metrik ton civarında olduğu tahmin edilen[20] – şu anda yılda yaklaşık sekiz milyon ton civarında olan – büyük miktarda plastik atıktır. Hacmin yaklaşık %80’i yetersiz geri dönüşüm ve toplama bilinci gibi kara kökenli kaynaklardan gelmektedir. Plastik atıklar, onları yiyecek sanarak tüketen tahminen 600 farklı okyanus türünü tehdit ediyor[21]. ‘Mikroplastikler’ konusunda da artan bir endişe vardır. Bunlar, balıklar dahil olmak üzere gıda zincirinin tüm seviyelerinde deniz yaşamı tarafından yutulan, daha sonra insan ve diğer kara kökenli hayvanlar tarafından yenen suda neredeyse ayırt edilemez plastik parçacıklarından oluşuyor.

Plastic Pandemic

Danışman firma McKinsey, mevcut trendlere dayanarak, bunun 2025 yılına kadar 250 milyon metrik tona veya her üç ton balık için bir ton plastiğe yükselebileceğini tahmin ediyor[22]. Sorunla mücadele etmek için bir dizi adım önerir. Bunlar, hükümet düzeyinde anlamlı ve pilot atık yönetimi hedefleri belirlemeyi, en iyi uygulama küresel uzmanlığını yüksek öncelikli şehirlere aktarmayı, doğru proje yatırım koşullarını sağlamayı ve teknoloji sağlayıcılarına sorunu ele almak için ayrıntılı verilerle donatmayı içerir[23].

Deniz ortamımızı yönetmek için iş temelli nedenler

Bu duruma şüpheyle bakan biriyseniz, belki de okyanus yaşamımızı korumanın en büyük nedeninin temel ekonomik gerçeklere dayandığını bilmelisiniz. BCG, okyanusu “ekonomik güç merkezi” olarak tanımlıyor – yani, dünyanın 24 trilyon dolardan fazla değere sahip en büyük yedinci ekonomisi. Geçim kaynaklarını desteklemek ve balıkçılık, turizm ve denizcilik gibi alanlarda istihdam yaratmak da cabası[24].

Aynı zamanda, deniz ekonomisinin üçte ikisinden fazlası sağlıklı varlıkların korunmasına bağlıdır. BCG, Avrupa, Afrika ve Asya’daki 21 ülkenin kıyısının bulunduğu ve sahillerinde yaşayan 150 milyondan fazla kişiyi destekleyen Akdeniz’i örnek almaktadır.

Bununla birlikte, kıyılarımıza ve kıyılarımızdan trilyonlarca dolar mal akarken, okyanus varlıklarımız sömürülüyor ve tükeniyor. İklim değişikliği, aşırı avlanma ve mercan resifleri ve mangrov gibi deniz habitatlarının tükenmesi gibi konulara değinmeyerek, “okyanusun sermayesini tüketiyoruz”.

BCG, WWF ile işbirliği içinde hazırladığı 2015 tarihli ve  Okyanus Ekonomisini Canlandırmak: Bir Eylem Vakası[25] başlıklı raporunda, aşağıda gösterilen ‘anlamlı hedefler’, ‘politika teslimi’, ‘sorumlu yönetişim’ ve ‘bilinçli kararlar ve bilgi paylaşımı’ başlıklı dört bölümde, okyanus varlıklarını iyileştirmek için sekiz eylem nedeni önermişti:

Eight Actions to secure our ocean assets

Paylaşılan denizler

 BM Çevre Programı dünyanın deniz ve kıyı ortamlarının korunmasını ve sürdürülebilir yönetimini teşvik etmede aktif bir görev yapmaktadır. Bölgesel Denizler Programıkomşu ülkeleri ortak deniz çevrelerini korumak için özel adımlar atmaya işbirliği yapmaya teşvik etme amacı taşıyan ‘ortak denizler’ yaklaşımını benimsemekte[26].

Bu yaklaşımın önemi, özellikle dünyadaki okyanusların çoğunun, herhangi bir ülkenin ulusal yetki alanı veya koruması dışındaki uluslararası sulara denk geldiği düşünüldüğünde anlaşılabilir[27]. Bugün, 143’ten fazla ülke Batı Afrika, Doğu Afrika, Karayipler, Akdeniz, Kuzeybatı Pasifik, Doğu Asya Denizleri ve Hazar Denizi’nde 18 Bölgesel Deniz konvansiyonuna ve eylem planına katıldı.

BM programı kapsamındaki son girişimler, yerel toplum için önemli yiyecek ve istihdam kaynakları olan karideslerin, deniz hıyarlarının, istiridyelerin ve yengeçlerin korunması için yosunların önemli olduğu güneydoğu Afrika kıyısındaki Maputo, Mozambik’te bir proje içeriyor. Bununla birlikte, kabuklu deniz ürünleri hasadının yıkıcı etkisi nedeniyle, deniz yosunu çayırlarının %86’sı yok edilmiş durumda. Eduardo Mondlane Üniversitesi tarafından başlatılan ve Mozambik hükümeti tarafından desteklenen bir program, yerel toplumu deniz yosunu yatakları ile kabuklu deniz hayvanlarının yetiştirilmesine de yardımcı olacak tahribatsız balıkçılık uygulamaları konusunda eğitmek için devreye sokuldu[28].

Green Fins Logo‘Mercan Köyü’ olarak bilinen Japonya’nın Okinawa kentindeki Onna Köyü, resifleriyle ünlü ve dünyanın dört bir yanından tüplü dalgıçları cezbetmektedir. Bu durum ekonomi için iyi olsa da, Onna Köyü’nün turist dalgıçları resiflere zarar vermektedir. Köy, bu nedenle dalış ve şnorkel operatörlerine eğitim ve kaynaklar sağlayan bir davranış kuralları programı olan UNEP liderliğindeki ‘Yeşil Yüzgeçler’e katıldı. Program 1999’da Birleşik Krallık merkezli bir yardım kuruluşu olan Reef World Foundation tarafından başlatıldı ve 30.000 mercan eken yerel bir kurtarma projesi ile birlikte yürütülmekte[29].

Tarımsal uygulamalar ve kıyıdaki gelişmeler de örneğin tropik ormanlardan dört kat daha fazla karbon depolayabileceği düşünülen mangrov ormanlarımızı tüketmektedir. Vietnam ve Hindistan gibi bazı bölgelerde, mangrov ormanlarının tarihi kısmının %50’den fazlası yok edildi[30]. Devrede olan mangrov koruma projeleri arasında, Madagaskar, Velondriake’de 1.200 hektardan (yaklaşık 3000 dönüm) fazla ormanı restore etmek de yer alıyor[31].

Uluslararası Denizcilik Örgütü düzenlemeleri (IMO) Ocak 2020 itibarıyla uluslararası sulardaki deniz gemilerinden izin verilen kükürt emisyonlarını, daha önce izin verilen %3,5 oranından %0,5’e düşürdü. %80’den fazla bir oranla, tek seferde gerçekleştirilen bir ulaşım yakıtının kükürt içeriğindeki en büyük azalma[32]. Bu, gemilerden çıkan kükürt oksit miktarını önemli ölçüde azaltacaktır ve özellikle limanlara ve kıyılara yakın yaşayan nüfus ve gezegen için önemli sağlık ve çevresel faydalar yaratacaktır.

Ortak bir çaba

Okyanuslara şimdiye kadar verilen toplu zararın etkisini geriye döndürmek kolay bir iş olmayacaktır. Bunun için, işletmelerin, toplum liderlerinin, tüketicilerin ve hükümetin ortak bir çabası gerekmektedir.

BM yönetimindeki Global Turizm Plastikleri Girişimi‘nin işletmeler, hükümetler ve diğer kuruluşlardan, gereksiz plastik ambalajların ortadan kaldırılması, tek kullanımlıktan tekrar kullanılabilir plastiklere geçilmesi, tüm plastik ambalajların 2025 yılına kadar geri dönüştürülebilir veya gübreleştirilebilir hale getirilmesi de dahil olmak üzere, 2025 yılına kadar plastiklerin azaltılmasına yönelik somut taahhütlerde bulunan 450’den fazla imza sahibi bulunmaktadır ve gelişmeleri hakkında herkese açık olarak ve yıllık olarak rapor vermektedir[33].

Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) hükümet organları, sivil toplum kuruluşları ve iş birliği ve akademik kuruluşlar arasında yaklaşık 1.300 üye kuruluşa sahip bir çevre organizasyonudur[34]. Üyeler, 2016’daki Dünya Koruma Kongresi’nde, 2030 yılına kadar gezegenin okyanuslarının %30’unu koruma kararını onaylamıştır. İklim değişikliğinin etkilerini analiz etmek ve izlemek için bilimsel araştırmalara destek verilmesi ve bilginin uygun etki azaltma stratejileri uygulamak için kullanması konusunda çağrıda bulunmaktadır[35]. Dört yılda bir gerçekleşecek etkinliğin bir sonraki adımının Haziran 2020’de yapılması planlanıyor.

Kişisel düzeyde gurur duyuyorum Abdul Latif Jameel‘in Almar Su Çözümleri vasıtasıyla tüm dünyadaki topluluklar için tatlı su kaynaklarının mevcudiyeti ve güvenliği ile ilgili bazı sorunların ele alınmasına yardımcı olmasından kişisel bir gurur duyuyorum.

Almar Su Çözümleri, su altyapısının geliştirilmesi için tasarım, finansman ve işletme de dahil olmak üzere teknik yeteneklerin uzman bir sağlayıcısıdır. Abdul Latif Jameel Energy‘nin yenilenebilir enerji kolu olan Fotowatio Renewable Ventures için ideal bir tamamlayıcı olduğu kanıtlanmıştır.

Ocak 2019’da, Almar Su Çözümleri, Suudi Arabistan’da dünyanın en büyük ters osmoz tuzdan arındırma tesislerinden biri olan Shuqaiq 3 IWP’yi geliştirme ihalesini kazandı. Kızıldeniz’in yakınında bulunan Al Shuqaiq şehrinde, 600 milyon ABD doları tutarındaki yatırım ile 34 futbol sahası büyüklüğünde bir tesis geliştirme projeyi finanse edilecektir. 2021 yılında tamamlandığında, WEC ile 25 yıllık yap-işlet modeliyle, her gün 450.000 m3 temiz su temin edecektir. Tesisten 1,8 milyondan fazla insan tatlı su alırken, 700 kişilik istihdam yaratılacaktır.

Katılımımızla ilgili haberler, Kenya’nın ilk büyük ölçekli tuzdan arındırma tesisini üretme sözleşmesinin verilmesinden sonra, sekiz haftadan daha kısa bir süre sonra geldi. Tesis, faaliyete geçtikten sonra, ciddi oranda su kıtlığı nedeniyle yıllardır su temininde kesintilerin yaşandığı Kenya sahilinde yer alan Mombasa’da, bir milyondan fazla insana 100.000 m3 içme suyu sağlayacak.

Çözüm karada başlar

Yukarıda belirtildiği gibi, okyanus kirliliğinin %80’inden fazlası kara temelli faaliyetlerden kaynaklanmaktadır. Plastiklerin yanı sıra bunlar arasında kentsel atık bertarafları, kıyısal inşaatlar, böcek ilaçlarının tarımsal ürünlere akışı ve fabrikalardan ve endüstriyel tesislerden gelen atıklar sayılabilir.[36], [37].

National Geographic, ABD su kanalizasyon arıtma tesislerinin petrol tankerlerinden iki kat daha fazla kirletici madde atığı yarattığını tahmin ediyor. Başka bir tehdit, liman sularına giren zehirli algler ve bitkilerdir. Biyoçeşitliliği korumak için deniz parkları kurmak, trol avcılığı uygulamalarını azaltmak, yunuslar ve balinalar gibi türlere zarar veren veya öldüren askeri sonar kullanımını en aza indirmek ve balıkçıların geçimlerini sağlarken koruma yöntemlerini kullanmalarına da yardımcı olmak gibi çözümler önermektedir[38].

Çözümler karmaşıktır. Ancak okyanuslarımızı korumak, küresel iklim değişikliği gündeminin başında olmalı – özellikle de gıda ve su güvenliğimiz açısından. 7,6 milyar oranındaki küresel nüfusumuz, 2050’de 9,8 milyar ve 2100’de 11,2 milyara ulaşacak ve birçok toplum için – özellikle yoksul ülkelerde – denizlerimiz hala birincil gıda, beslenme ve iş yaratma kaynağı sağlamakta. Okyanus tarihsel olarak karbonu yakalamanın en etkili yollarından biri olarak görülse de, sınırlarına ulaşmış durumda ve acilen koruma altına alınması gerekiyor.

İş dünyası, hükümetler, STK’lar ve topluluklarla birlikte bir işbirliği ve eylem ruhu içinde çalışarak okyanuslarımızı çok geç olmadan kurtarabileceğimizi ümit ediyorum.

[1] https://www.weforum.org/agenda/2014/06/three-ways-can-save-worlds-oceans

[2] https://www.un.org/en/sections/issues-depth/oceans-and-law-sea/index.html

[3] https://eatforum.org/content/uploads/2019/11/Seafood_Scoping_Report_EAT-Lancet.pdf

[4] https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/ocean-and-climate-change

[5] https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/why-are-coral-reefs-important.html?gclid=Cj0KCQjw09HzBRDrARIsAG60GP9hNeNmABUXeDcVs2NiWNvNQJXEEuprOW5-Zs00HmfkK_wmQOvu8k0aAopVEALw_wcB

[6] https://www.weforum.org/agenda/2014/06/challenges-worlds-oceans

[7] https://smartwatermagazine.com/news/wwf/emergency-recovery-plan-could-halt-catastrophic-collapse-worlds-freshwater-biodiversity

[8] https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/ocean-and-climate-change

[9] https://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2017/feb/16/scientists-study-ocean-absorption-of-human-carbon-pollution

[10] https://ocean.si.edu/through-time/ancient-seas/sea-level-rise

[11] https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-51283716

[12] https://www.theguardian.com/environment/2019/oct/29/rising-sea-levels-pose-threat-to-homes-of-300m-people-study

[13] https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/ocean-and-climate-change

[14] https://wwf.panda.org/our_work/oceans/coasts/coral_reefs/

[15] https://www.bcg.com/en-gb/publications/2017/transformation-sustainability-economic-imperative-to-revive-our-oceans.aspx

[16] https://www.yaleclimateconnections.org/2018/05/rising-sea-levels-putting-wildlife-at-risk/

[17] https://www.yaleclimateconnections.org/2020/03/ocean-fish-swim-away-from-warming-waters/

[18] https://www.weforum.org/agenda/2018/07/fish-stocks-are-used-up-fisheries-subsidies-must-stop/

[19] https://marinebio.org/interview-with-dr-sylvia-earle/

[20] https://www.mckinsey.com/business-functions/sustainability/our-insights/saving-the-ocean-from-plastic-waste

[21] https://www.weforum.org/agenda/2019/01/we-can-stop-choking-our-oceans-with-plastic-waste-heres-how/

[22] https://www.mckinsey.com/business-functions/sustainability/our-insights/saving-the-ocean-from-plastic-waste

[23] https://www.mckinsey.com/business-functions/sustainability/our-insights/saving-the-ocean-from-plastic-waste

[24] https://www.bcg.com/en-gb/publications/2017/transformation-sustainability-economic-imperative-to-revive-our-oceans.aspx

[25] https://www.worldwildlife.org/publications/reviving-the-oceans-economy-the-case-for-action-2015

[26] https://www.unenvironment.org/explore-topics/oceans-seas/what-we-do/working-regional-seas/why-does-working-regional-seas-matter

[27] https://www.weforum.org/agenda/2014/06/three-ways-can-save-worlds-oceans

[28] https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/saving-mozambiques-seagrass

[29] https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/village-coral-moves-protect-its-namesake

[30] https://smartwatermagazine.com/news/wwf/climate-crisis-mangroves-bring-massive-benefits

[31] https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/greening-blue-championing-coastal-climate-solutions

[32] https://www.woodmac.com/nslp/imo-2020-guide/

[33] https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/tourism-tackle-plastic-pollution-new-commitment

[34] https://www.iucn.org/

[35] https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/ocean-and-climate-change

[36] https://www.nationalgeographic.com/environment/habitats/ocean-threats/

[37] https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/ocean-and-climate-change

[38] https://www.nationalgeographic.com/environment/habitats/ocean-threats/

LinkedIn’de benimle iletişime geç